شبه علم (Pseudoscience) به باورها و کارهای عملی اطلاق می شود که خود را به ظاهر، مبتنی بر دانش! نشان می دهند، اما پایه واقعی تحقیقاتی ندارند. این پدیده اغلب با استفاده از واژه های پیچیده و ظاهر دانشمندانه، مردم را فریب می دهد. کسانی که این پدیده را ترویج می کنند، ادعا می کنند راه حل های «سریع» برای «مشکلات پیچیده» ارائه می دهند، ولی بدون آزمایش های معتبر و تکرارپذیر حرف می زنند و عمل می کنند.
ویژگیهای مشترک شبه علم ها چیست؟
ویژگی اصلی شبه علم، نبود روش شناسی درست است. علم واقعی بر پایه مشاهده، فرضیه و آزمون تکیه دارد، اما شبه علم از داستان های شخصی یا شواهد دست چین شده بهره می برد. این باورها اغلب غیرقابل رد یا آزمون نیستند و با پیشرفت دانش تغییر نمی کنند.
بازاریابی قبیله ای
شبه علم ها سعی می کنند افرادی را جذب کنند که تفکری همسو با آنها داشته باشند تا بتوانند خود را تبلیغ کنند. سوگیری تعلق به گروه درمروجین این عقاید، شبه علم ها بین مخاطب ها به شدت بالا می رود تا حفظ قدرت صورت گیرد. معمولاً چنین خرافاتی درعلوم، هیچ کتاب یا منبعی قابل ارایه و دفاع در دانشگاهها یا مراکز معتبر علمی ندارند.
فرار از آزمایشات صحت سنجی!
شبه علوم، به شدت از نقد دوری میکنند. معمولا در آزمایشات این شبه علوم شکست میخورند بنابراین بسیاری از آنها سعی میکنند از چالش دوری کنند. جیمز رندی ، یکی از افرادی است که سالهاست با شبه علم مبارزه کرده است. او جایزه ای یک میلیون دلاری برای افرادی که بتوانند ادعاهای خود را اثبات کنند گذاشته که البته هنوز کسی این جایزه را نگرفته است. ادوارد دوبونو (پدر تفکر) هم یکی از افرادی است که سالها با خرافات شبیه علم ، مبارزه کرد.
چرا شبه علم رشد میکند؟
این پدیده بیشتر از دو منبع اصلی «جهل» و «راحت طلبی» تغذیه میکند. مردم دوست دارند به سرعت مشکلاتشان حل شود(که امکانپذیر نیست!).
مخصوصاً در وضعیتهای بد اقتصادی، مروجین این خرافات اثبات نشده، مخاطبان خود را با نوید بهبودی و درمان استرس و موفقیت در روشی علمی، یا برای دیده شدن و ایجاد درآمد، به سمت خود میکشند. شبه علوم معمولا هیچ دستاوردی بجز زیان و خسران ندارند.
تفاوت شبه علم با علم چیست؟
تفاوت شبه علم با علم در این است که دانش ، همیشه و پیوسته آماده تغییر بر پایه شواهد تازه است، اما شبه علم سفت و سخت و بدون تغییر باقی میماند. این پدیده در علوم مختلف نظیر زمینه های پزشکی، روانشناسی یا نجوم و حتی فیزیک و شیمی ظاهر می شود و می تواند به تصمیم های نادرستی در پیروان آن منجر شود.
چگونه از رواج شبه علم جلوگیری کنیم؟
در نهایت، شبه علم به دلیل نیاز انسان به پاسخ های آسان رواج دارد، اما آگاهی و تفکر انتقادی می تواند از افتادن در دام آن جلوگیری کند. این پدیده نه تنها دانش را آلوده می کند، بلکه می تواند به سلامت و جامعه آسیب بزند. مراقب باشیم هیچ چیز آسان و ارزانی، بی علت، نیست. پنیر رایگان، فقط در تله موش است!
